ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయాల్లో రథయాత్రకు ప్రత్యేకమైన స్థానం ఉంది. భక్తి, విశ్వాసం, సామాజిక ఐక్యతకు ప్రతీకగా భావించే ఈ ఉత్సవాన్ని దేశంలోని పలు ప్రాంతాల్లో అత్యంత వైభవంగా నిర్వహిస్తారు. ముఖ్యంగా ఒడిశాలోని పూరీ జగన్నాథ ఆలయంలో జరిగే రథయాత్ర ప్రపంచ ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇదే సందర్భంగా జూలై 16న ఒడిశా, మణిపూర్ తదితర ప్రాంతాల్లో ప్రత్యేక వేడుకలు నిర్వహించడంతో పాటు ఆయా రాష్ట్రాల్లో బ్యాంకులకు కూడా సెలవు ప్రకటించారు. రథయాత్ర సందర్భంగా జగన్నాథుడు, బలభద్రుడు, సుభద్రాదేవి విగ్రహాలను అలంకరించిన భారీ రథాలపై ఆలయం నుంచి ఊరేగింపుగా తీసుకెళ్తారు. లక్షలాది మంది భక్తులు రథాల తాళ్లను లాగడం ఎంతో పుణ్యకార్యంగా భావిస్తారు. ఈ ఉత్సవాన్ని ప్రత్యక్షంగా చూసేందుకు దేశ విదేశాల నుంచి భక్తులు పెద్ద సంఖ్యలో తరలివస్తుంటారు. భక్తి భావంతో నిండిన ఈ వేడుక ఆధ్యాత్మిక వాతావరణాన్ని సృష్టిస్తుంది.
పూరీ రథయాత్రకు శతాబ్దాల చరిత్ర ఉంది. ఈ ఉత్సవంలో ఉపయోగించే మూడు రథాలను ప్రతి సంవత్సరం కొత్తగా ప్రత్యేక కలపతో తయారు చేయడం విశేషం. సంప్రదాయ నిబంధనలకు అనుగుణంగా రథాల నిర్మాణం చేపడతారు. రథాల ఎత్తు, చక్రాల సంఖ్య, అలంకరణ వంటి ప్రతి అంశానికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. వేలాది మంది శిల్పులు, కార్మికులు ఈ పనిలో పాల్గొంటారు. రథయాత్ర కేవలం మతపరమైన కార్యక్రమం మాత్రమే కాదు, భారతీయ సంస్కృతి, సంప్రదాయాలకు ప్రతీకగా కూడా నిలుస్తుంది. ఈ సందర్భంగా భక్తులకు అన్నదాన కార్యక్రమాలు, భజనలు, ఆధ్యాత్మిక ప్రసంగాలు, సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తారు. స్థానిక కళలు, హస్తకళలకు కూడా ఈ ఉత్సవం ద్వారా మంచి ప్రోత్సాహం లభిస్తుంది. పర్యాటక రంగానికీ ఈ వేడుకలు ఊతమిస్తాయి.
ప్రతి సంవత్సరం రథయాత్ర సమయంలో భక్తుల రద్దీని దృష్టిలో ఉంచుకుని భారీ భద్రతా ఏర్పాట్లు చేస్తారు. వేలాది మంది పోలీసు సిబ్బంది, అత్యవసర సేవల బృందాలు, వైద్య సిబ్బందిని ప్రభుత్వం అందుబాటులో ఉంచుతుంది. రద్దీ ప్రాంతాల్లో ప్రత్యేక నిఘా ఏర్పాటు చేసి భక్తులకు ఎలాంటి ఇబ్బందులు కలగకుండా చర్యలు తీసుకుంటారు. రథయాత్ర సందర్భంగా పలు రాష్ట్రాల్లో ప్రభుత్వ కార్యాలయాలు, విద్యాసంస్థలు, వ్యాపార సంస్థలు స్థానిక పరిస్థితులను బట్టి ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు చేస్తాయి. ఒడిశా, మణిపూర్ వంటి రాష్ట్రాల్లో ఈ సందర్భంగా బ్యాంకులకు కూడా సెలవు ఉంటుంది. దీంతో వినియోగదారులు ముందుగానే తమ బ్యాంకింగ్ లావాదేవీలను పూర్తి చేసుకోవాలని అధికారులు సూచిస్తున్నారు.
భారతదేశంలోని అనేక ప్రాంతాల్లో స్థానిక ఆలయాల్లో కూడా రథోత్సవాలు నిర్వహించడం ఆనవాయితీగా కొనసాగుతోంది. గ్రామీణ ప్రాంతాల నుంచి మహానగరాల వరకు భక్తులు ఉత్సాహంగా ఈ వేడుకల్లో పాల్గొంటారు. రథాన్ని లాగడం ద్వారా దైవానుగ్రహం లభిస్తుందని భక్తుల విశ్వాసం. అందుకే చిన్నారుల నుంచి వృద్ధుల వరకు అందరూ ఈ ఉత్సవంలో భాగస్వాములవుతుంటారు. రథయాత్ర భక్తి, సంప్రదాయం, సేవాభావం, సామాజిక ఐక్యతకు ప్రతీకగా నిలుస్తోంది. మత విశ్వాసంతో పాటు ప్రజలను ఒకే వేదికపైకి తీసుకువచ్చే సామర్థ్యం ఈ ఉత్సవానికి ఉంది. భక్తుల మధ్య పరస్పర సహకారం, సేవా కార్యక్రమాలు ఈ వేడుకకు మరింత ప్రత్యేకతను తీసుకొస్తాయి.
ఆధునిక కాలంలో కూడా రథయాత్ర వైభవం ఏమాత్రం తగ్గలేదు. ప్రత్యక్ష ప్రసారాల ద్వారా ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న భక్తులు ఈ ఉత్సవాన్ని వీక్షిస్తున్నారు. విదేశాల్లో నివసిస్తున్న భారతీయులు కూడా స్థానిక దేవాలయాల్లో రథయాత్రలను నిర్వహిస్తూ భారతీయ సంప్రదాయాలను కొనసాగిస్తున్నారు. రథయాత్ర మన సంస్కృతి, ఆధ్యాత్మిక వారసత్వానికి ప్రతీకగా తరతరాలకు స్ఫూర్తినిస్తోంది. భక్తి భావం, సమాజంలో ఐక్యత, సేవా దృక్పథం వంటి విలువలను చాటిచెప్పే ఈ మహోత్సవం భారతీయ సంస్కృతిలో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోతుంది. ప్రతి ఏడాది కోట్లాది మంది భక్తులను ఆధ్యాత్మిక భావనతో ఏకం చేసే ఈ ఉత్సవం దేశంలోని అత్యంత విశిష్టమైన ఆధ్యాత్మిక వేడుకల్లో ఒకటిగా కొనసాగుతోంది.